Hipnoterapi Nedir? Ne İşe Yarar, Kaç Seans Sürer?

Hipnoterapi Nedir?

Hipnoterapi, hipnozun bir psikoterapi planı içinde ve belirli bir klinik hedefe yönelik olarak kullanılmasıdır. Hipnoz, dikkatin daraldığı, çevresel uyaranların önemini yitirdiği ve telkine yanıt verme kapasitesinin arttığı bir zihin durumudur. Hipnoterapi ise bu durumun terapi amacıyla kullanılmasıdır. Kısacası hipnoz bir durum, hipnoterapi bir süreçtir.

Halk arasında “hipnoz tedavisi”, “hipnoz terapisi” veya “hipnozla terapi” ifadeleri de kullanılır. Hepsi aşağı yukarı aynı şeyi kasteder. Ancak klinik açıdan belirleyici olan hipnozun kendisi değildir. Asıl soru şudur: hipnoz hangi problem için, hangi terapi yaklaşımının içinde ve hangi değerlendirmeye dayanarak kullanılıyor?

Seanslarda en sık düzeltmem gereken beklenti şudur: hipnoterapi için çok derin bir gevşeme yaşamak gerekmez. Bazı danışanlar belirgin bir rahatlama tarif eder. Bazıları gevşemekten çok yoğunlaşmış bir dikkat, canlı bir imgeleme ya da dış seslerin önemini kaybetmesi şeklinde bir deneyim yaşar. İkisi de hipnozdur. Kişi süreç boyunca konuşabilir, söylenenleri değerlendirebilir ve istemediği bir telkini kabul etmek zorunda kalmaz.

Hipnozun psikolojik süreçlerde nasıl kullanıldığını inceleyen geniş bir literatür var. Türkçe kaynaklara örnek olarak hipnoterapi ile ilgili bilimsel araştırmaları inceleyebilirsiniz. Kanıtın gücü her problemde aynı değildir. Hangi alanda ne kadar sağlam durduğunu aşağıda tek tek ele alıyorum.

Hipnoterapi Ne İşe Yarar?

Hipnoterapi ne işe yarar sorusunun klinik cevabı şudur: otomatik olarak ortaya çıkan düşünce, duygu, bedensel tepki ve davranış örüntülerini terapötik çalışma için erişilebilir hale getirir. Davranışlarımızın önemli bir bölümü bilinçli kararlarla yürümez. Öğrenilmiş çağrışımlar, beklentiler, alışkanlıklar ve bilinçdışı süreçler de devrededir.

Kliniğimde en sık gördüğüm tablo şu: Uçak korkusu olan bir danışan, uçağın en güvenli ulaşım aracı olduğunu bilir. İstatistikleri sayabilir. Buna rağmen kabin kapısı kapandığında kalbi hızlanır, elleri terler. Çünkü tepki bilgi düzeyinde değil, öğrenilmiş bir örüntü düzeyinde çalışır. “Korkmamam lazım” cümlesi bu örüntüyü değiştirmez.

Hipnotik odaklanma sırasında imgeleme, telkin, yeniden çerçeveleme ve farklı psikoterapi teknikleri devreye girer. Amaç kişiyi pasifleştirmek değildir. Amaç, üzerinde çalışılan düşünce ve davranışı farklı bir zihinsel bağlamda ele alabilmektir.

Araştırmalar da bu yönü destekliyor. Kaygı üzerine yapılan kapsamlı bir meta-analiz, hipnozun tek başına kullanıldığı durumlara kıyasla diğer psikolojik müdahalelerle birlikte kullanıldığında daha güçlü sonuç verdiğini ortaya koymuştur. Klinik uygulamada hipnozun genellikle bir terapi yaklaşımının içine yerleştirilmesinin nedeni budur. Bilişsel Davranışçı Terapi ve hipnoterapi birlikteliği bunun en yaygın örneğidir.

Hipnoterapi Hangi Durumlarda Kullanılır?

Hipnoz hem klinik hem de klinik dışı amaçlarla kullanılabilir. Bir problemin hipnoterapiye uygun olup olmadığına yalnızca problemin adına bakarak karar verilmez. Şiddeti, ne kadar süredir devam ettiği, eşlik eden başka tablolar ve temel terapi yönteminin ne olacağı birlikte değerlendirilir.

Aşağıdaki tablo, hipnozun en sık kullanıldığı alanları ve her birinde hipnozun üstlendiği rolü özetliyor. (Kullanım alanları bunlarla sınırlı değildir).

Tabloda dikkat çeken nokta şudur: hipnoz çoğu alanda temel tedavi değil, destekleyici yöntem sütununda yer alır. Bu bir eksiklik değildir. Hipnozun klinikteki yeri tam olarak burasıdır.

Örneğin sigara bırakma çalışmalarında hipnozdan yararlanan yaklaşımlar vardır. Ancak Cochrane derlemesi, hipnozun diğer davranışsal yöntemlere üstün olduğunu gösterecek kanıtın yetersiz kaldığını belirtir. Bu, hipnozun sigara bırakma programlarında işe yaramadığı anlamına gelmez. Garantili ve tek başına kesin bir çözüm olarak sunulamayacağı anlamına gelir.

Benzer bir ayrım fobiler ve korkular ile kaygı ve anksiyete bozuklukları için de geçerlidir. Hipnozun klinik dışı kullanımlarını merak ediyorsanız Hipnozun Kullanım Alanları yazısına göz atabilirsiniz.

Hipnoterapi Nasıl Yapılır?

Hipnoterapi nasıl yapılır sorusunun cevabı, gözlerin kapanıp telkin dinlenmesinden çok daha geniştir. Sağlıklı bir süreç hipnozdan önce, değerlendirmeyle başlar. Sürecin aşamaları genellikle şöyle ilerler:

1. Klinik değerlendirme: Problemin özellikleri, geçmiş tedaviler ve terapi hedefleri belirlenir.
2. Bilgilendirme: Hipnozun ne olduğu, ne olmadığı ve kişinin kontrolünü koruyacağı açıklanır. Yanlış beklentiler burada ele alınır.
3. Odaklanmış dikkat: Dikkati yoğunlaştıran yönlendirmeler, imgeleme veya farklı indüksiyon yöntemleri kullanılır.
4. Terapötik çalışma: Probleme göre telkin, imgeleme, yeniden çerçeveleme ya da kullanılan terapi yaklaşımına ait teknikler hipnotik çalışmaya dahil edilir.
5. Sonlandırma ve değerlendirme: Kişi normal dikkat düzeyine döner. Yapılan çalışmanın hedeflerle ilişkisi birlikte gözden geçirilir.

İkinci ve dördüncü adımların atlandığı uygulamalar hipnoterapi değil, sadece “telkin dinletme” olur. Farkı yaratan kısım hipnozun kendisi değil, çevresindeki klinik çerçevedir.

Hipnotik durumun teknik olarak nasıl oluşturulduğu ayrı bir konudur. İndüksiyon yöntemlerini, derinleştirme tekniklerini ve uygulama aşamalarını ayrıntılı öğrenmek isterseniz Hipnoz Nasıl Yapılır? yazısını inceleyebilirsiniz.

Kullanılan teknikler herkeste aynı değildir. Fobiyle çalışan bir danışanın planı ile performans kaygısı yaşayan bir danışanın planı birbirine benzemez.

Hipnoterapi Nasıl Bir Histir?

Bazı danışanlar seans sonunda “çok gevşedim ama hipnozda olduğumu hissetmedim” diyebilir. Evet, bu düşüncelerinde kısmen haklılar çünkü hipnozdan beklentileri genellikle daha önce izledikleri filmlerle ya da internetteki bazı kısa videolarla şekillenmiş olabilir. Oysa daha önce isledikleri o sahneler gerçek bir klinik seansı yansıtmaz. Hipnoterapi sırasında kişi kendinden geçmez, uyumaz. Söylenenleri ve seans içeriğini genellikle hatırlar. Hipnotistin her dediğini robot gibi yapan bir hale girmez. Tam tersine, normalden daha yüksek bir odaklanmaya ulaşırlar. Hipnoz gönüllü katılımla oluşturulabilen çok doğal bir zihin durumudur.

Hipnoz deneyimi kişiden kişiye değişir. Kimi belirgin bir gevşeme yaşar. Kimi kendisini normalden çok farklı hissetmeden yalnızca yoğun biçimde odaklandığını fark eder. Görselleştirme yeteneği yüksek olan kişiler için hipnoz sırasında yapacakları imgelemeler alışılmadık ölçüde canlı hissedilebilir. Zaman algısı da değişebilir; seansın on dakika sürdüğünü düşünen danışan aslında kırk dakika geçtiğini öğrenince şaşırır.

Klinik uygulamada hipnozla ilgili yanlış beklentileri seans öncesinde konuşmayı özellikle önemli buluyorum. Kişi kendinden geçmesi ya da kontrolünü kaybetmesi gerekmediğini bildiğinde, yaşadığı deneyimi sürekli test etmek yerine terapötik çalışmaya daha rahat odaklanabiliyor. Bu nedenledir ki hipnoterapinin verimliliğine katkı sağlayacak aşamaların en önemlisi belki de hipnoz uygulamadan önceki mayalama aşamasında kişinin hipnozla ilgili yanlış bildiği şeyleri düzelterek, beklentilerini doğru perspektifle çerçevelemektir.

Hipnoterapi Kaç Seans Sürer?

Hipnoterapi kaç seans sürer sorusuna terapi başlamadan kesin cevap vermek mümkün değildir. Bazı kişiler konuya da bağlı olarak birkaç seansta belirgin bir ilerleme gösterirken, diğer bir kişi için süreç belki birkaç hafta, hatta birkaç ay da sürebilir.“Tek seansta kesin çözüm” türü vaatler klinik gerçekliği yansıtmaz. Seans sayısını belirleyen unsur hipnoz değildir. Üzerinde çalışılan problemin niteliği, süresi, şiddeti, eşlik eden sorunlar ve kişinin sürece verdiği yanıt, kaç seansa ihtiyaç duyulacağının belirleyicisidir.

Sınırları belirgin ve yakın zamanda gelişmiş bir problem, daha kısa bir çalışmayla ele alınabilir. Yıllardır süren, yaşamın birçok alanına yayılmış veya başka psikolojik sorunlarla birlikte görülen bir tablo ise daha uzun bir süreç gerektirir.

Bu yüzden hipnoterapiyi “seans sayısı önceden belirlenmiş bir paket program” gibi düşünmemek gerekir. En sağlıklı yaklaşım, ilk değerlendirmeden sonra hedefleri netleştirmek ve ilerlemeye göre seans stratejisini tekrar gözden geçirmektir.

Herkes Hipnotize Olabilir mi?

İnsanların hipnoza verdiği yanıt farklıdır. Çoğu kişi belirli ölçüde verimli bir hipnotik odaklanma yaşayabilir. Ancak telkine yanıt verme düzeyi ve deneyimin derinliği kişiden kişiye değişir. Gönüllü katılım ve uygulamaya açıklık, önemlidir.

Bazı insanlar hızla ve kolayca hipnotik hale girebilirken, bazıları daha dirençli olabilir. Kolayca ve hızla hipnotize olabilenlerin zayıf zihinli insanlar olduğu sanılsa da, aslında bunun tam tersi geçerlidir. Kolay hipnotize olmanın “zayıf irade” ya da “düşük zeka” ile ilgisi yoktur. Belirleyici olan; dikkatini bir deneyime yoğunlaştırabilme, imgeleme kapasitesi ve içsel deneyime dalabilme eğilimidir. Yaratıcı ve imgeleme gücü yüksek kişiler bu süreçte çoğu zaman daha avantajlıdır.

Hipnotik yatkınlık tek başına sonucu belirlemez. Yöntemin probleme uygunluğu, terapötik ilişki ve kişinin seanslar arasında yeni davranışları günlük yaşamına taşımak için gayretli olup sürece aktif katılım göstermesi, en az yatkınlık kadar önemlidir.

Hipnoterapi Güvenli midir?

Uygun kişide, uygun amaçla ve yetkin bir profesyonel tarafından uygulandığında hipnoterapi gayet güvenli bir yöntemdir. Yine de “hiçbir yan etkisi yoktur” demek gerçekçi olmaz. Her zaman olmasa da bazı kişilerde seans sonrasında kısa süreli sersemlik hissi ya da duygusal yoğunluk görülebilir. Bunlar genellikle birkaç dakika içinde geçer.

Asıl mesele yan etki değil, uygunluktur. Aktif psikoz, gerçeği değerlendirme yetisinin belirgin biçimde bozulduğu tablolar ve bipolar bozukluğun manik dönemleri, hipnoz için uygun değildir. Bu durumlarda öncelik psikiyatrik değerlendirmedir.

Ayrı bir konu da hafızadır. Hipnoz, geçmişte yaşandığı düşünülen olayların doğruluğunu kanıtlayan bir yöntem değildir. Bir anının hipnoz sırasında canlı hissedilmesi, o anının tarihsel olarak doğru olduğunu göstermez. Konunun ayrıntısı için Adli Hipnoz başlıklı yazıya bakabilirsiniz.

Hipnoterapiyi Kimler Uygulayabilir?

Hipnozun hangi amaçla kullanıldığı, kimin uygulayabileceğini de belirler. Ruh sağlığı problemi, psikolojik değerlendirme veya psikoterapi gerektiren durumlarda hipnoz, uygulayıcının mesleki yetkinliği ve yasal çalışma alanı içinde kullanılmalıdır.

Hipnoz eğitimi almış olmak, tek başına psikolojik bozuklukları değerlendirme veya tedavi etme yetkisi vermez. Klinik bir sorun söz konusuysa uygulayıcının hipnoz bilgisinin yanında, ele aldığı problemin psikopatolojisi ve tedavisi konusunda da yetkinlik ve yeterliliği olması gerekir.

Konunun ayrıntısı için Hipnoz İçin Psikolog veya Hekime mi, Hipnoterapiste mi Gidilmeli? ve Hipnoterapistlik Bir Uzmanlık mıdır? yazılarını inceleyebilirsiniz.

Hipnoterapide Sonucu Ne Belirler?

Dünyada hiçbir terapi yöntemi, fizyolojik hastalıklar için alınan ilaç tedavileri veya cerrahi operasyonlar bile %100 garantili çözüm vaat edemez. Her kişinin özellikleri ve probleminin doğası farklı olduğu için sonuçlar ve süreç de kişiye özgüdür. Hipnoterapi de herkeste aynı sonucu vermeyebilir. Bunun hipnoterapinin başarısıyla ilgisi yoktur. Her psikoterapi yaklaşımında olduğu gibi, sonuçlar problemin niteliğine, kişinin özelliklerine, uygulanan yönteme ve terapötik sürecin kalitesine bağlıdır.

Başarıyı değerlendirirken kişinin ne kadar “derin hipnoza” girdiğine bakmak yanıltıcıdır. Terapötik hedefin doğru belirlenmesi, problemin altındaki mekanizmanın anlaşılması ve danışanın günlük yaşamda yeni davranışlar geliştirebilmesi çok daha belirleyicidir. Seansta başlayan değişim, seans dışında tekrar edilmezse kalıcı olmaz.

Değişimin ne kadar süreceği ayrı bir sorudur ve yalnızca hipnozla ilgili değildir. Bu konuyu ayrıntılı ele aldığım Hipnozun Etkisi Ne Kadar Sürer? yazısında, kalıcılığı etkileyen faktörleri tek tek bulabilirsiniz.

Ne Zaman Bir Uzmana Başvurmalısınız?

Aşağıdaki durumlarda hipnoz arayışından önce klinik bir değerlendirme almanız gerekir:

• Belirtiler işinizi, ilişkilerinizi veya günlük düzeninizi belirgin biçimde aksatıyorsa
• Uyku, iştah veya konsantrasyonda süreklilik kazanmış bir bozulma varsa
• Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa
• Halihazırda psikiyatrik tanınız veya ilaç tedaviniz varsa

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel bir değerlendirmenin yerine geçmez. Hipnoterapinin sizin tablonuza uygun olup olmadığına ancak klinik görüşme sonrasında karar verilebilir.